Blijvende invloed van Johannes Bogerman als synodevoorzitter en als Bijbelvertaler
In dit artikel:
Johannes Bogerman (1576–1637) speelt een centrale rol in de geschiedenis van de gereformeerde kerk in de Republiek. Geboren in Upleward (Oost-Friesland) en opgegroeid in Bolsward, kreeg hij een brede theologische vorming: studie in Franeker en vervolgopleidingen in Heidelberg, Genève, Oxford en Cambridge. Zijn internationale opleiding en sterke reputatie leidden tot predikantschappen in Sneek (1599–1602), Enkhuizen (ca. 1602–1604) en vooral een langdurig ambt in Leeuwarden (vanaf ca. 1604), waar hij meer dan dertig jaar actief was als predikant en frequent voorzitter van classes en synoden.
Begin zeventiende eeuw raakte de Nederlandse kerk diep verdeeld door het conflict tussen remonstranten (aanhangers van Arminius) en contraremonstranten (klassiek calvinisten). Bogerman schaarde zich onmiskenbaar bij de contraremonstranten en zocht steun bij de Nassaus, met nauwe banden met stadhouder prins Maurits en stadhouder Willem Lodewijk van Friesland. Toen politieke spanningen, onder meer de arrestatie van Johan van Oldenbarnevelt en de ontbinding van de waardgelders, de weg vrijmaakten voor een nationale kerkvergadering, werd de Synode van Dordrecht (1618–1619) bijeengeroepen.
Op 14 januari 1619 levert Bogerman als voorzitter een beslissend moment: na weken van vastlopende discussies liet hij de remonstrantse afgevaardigden de synode verlaten — de beroemde Latijnse uitroep “Ite, ite, dimittimini!” is sindsdien verbonden aan die gebeurtenis. De synode formuleerde vervolgens de Dordtse Leerregels (de vijf artikelen tegen de remonstranten) en verstevigde daarmee de contraremonstrantse, gereformeerde orthodoxie in de Republiek.
Bogerman zette zich ook krachtig in voor een gemeenschappelijke, rechtstreeks uit de oorspronkelijke talen vertaalde Nederlandse Bijbel. Hij bracht dat project vroeg op de synode-agenda en verwierf steun bij buitenlandse theologen en de Staten-Generaal. Het initiatief leidde tot de Statenvertaling; vanaf 1625 werkte Bogerman in Leiden mee aan de vertaling van het Oude Testament, met name moeilijke boeken als Job, Ezechiël en de kleine profeten. De officiële verschijning van de Statenvertaling viel in 1637, het jaar van zijn dood.
Persoonlijk bekeek Bogerman ook het politieke-religieuze leven van nabij: hij was aanwezig bij de stervende prins Maurits en rapporteerde in een brochure over diens geloofsbeleving. In 1636 aanvaardde hij tenslotte een hoogleraarschap in Franeker, waar hij het volgende jaar overleed en werd begraven in de Martinikerk. Hoewel hij geen omvangrijk prekenoeuvre naliet (onder meer een werk over ware boetedoening), blijft zijn nalatenschap vooral institutioneel en literaire invloed: als voorzitter van de Synode van Dordrecht en als hoofdvertaler voor de Statenvertaling heeft hij de toon van de Nederlandse gereformeerde traditie blijvend bepaald.