Hoe raak je hemelsgezind? Door de aardse schepping te bewonderen, stelt Paul Gerhardt
In dit artikel:
Paul Gerhardts lied "Geh aus, mein Herz, und suche Freud" (Nederlandse vertaling door Ad den Besten: "Ga uit, o mens, en zoek uw vreugd") presenteert de natuur als een tuin van Gods schepping en gebruikt die beelden om te wijzen op het komende hemelse rijk. Hoewel Gerhardt geen echt hemelvaartslied schreef — zijn werk concentreert zich meer op Christus’ menswording, lijden en Pasen — wordt dit gedicht vaak met Hemelvaartsdag gezongen: het verbeeldt zowel de hemel als het jaargetijde tussen lente en zomer, dat het lied zelf bezingt. Het verscheen in 1653 onder de titel "Sommergesang".
De opbouw is betekenisvol: 15 strofen, waarvan de eerste zeven de schepping uitbehandelen, corresponderend met de scheppingsdagen, en de overige acht de hemel belijden. De middenstrofe vormt een knik, waarin de lofzang over de aardse schoonheid overgaat in verlangen naar Jezus’ lusthof. Gerhardt schetst in barokke termen bloemen (tulp, narcis), graan en dieren — in de Nederlandse versie zijn vooral leeuwerik en zwaluw bewaard gebleven — als reflecties van Gods goedheid. Het slot is een gebed om zegen door de Heilige Geest en een wens om als door God geplante bloem in zijn hof te blijven; thematisch sluit het aan bij psalmen zoals 104 en 92.
De toon van het lied is niet naïef: Gerhardt componeerde tegen de achtergrond van honger, oorlog en persoonlijk verlies (hij verloor meerdere kinderen), wat de oproep tot vreugde een ernstige, troostrijke lading geeft. Muzikaal heeft het lied diverse melodieën gekend; het Liedboek (2013) koos voor de lichte melodie van "Heut singt die liebe Christenheit". Niet alle Duitse strofen bereikten het Liedboek; sommige slotstrofen met expliciete hemelsverlangens zijn weggelaten.
De natuurbeschrijving als metafoor voor het toekomstige Godsrijk is bij Gerhardt onderdeel van een bredere Bijbelse traditie (Hooglied, Openbaring) en bleef ook latere dichters en predikanten inspireren. Ida Gerhardt gebruikte vergelijkbare tuinbeelden bij Maria Magdalena, en ds. J.T. Doornenbal verwoordde in 1961 hoe aardse schoonheid het hart vervult en doet vermoeden dat er een volmaakte schoonheid wacht.
Praktisch: Reformatorisch Dagblad organiseert twee zangavonden over Gerhardts liederen met hymnoloog dr. Jaco van der Knijff, op 5 juni in Dordrecht en 12 juni in Amersfoort, waar vooral de verbinding tussen schepping, liturgie en hemels verlangen centraal zal staan.