Samuel Rutherford: de gouden brug naar de Liefste
In dit artikel:
Een onverwachte stilte heerst op het terrein van St. Mary’s College in St. Andrews: studenten lezen op banken, eeuwenoude gebouwen met Latijnse spreuken herinneren aan een lange academische traditie. Tussen die stenen doemt de figuur van Samuel Rutherford (1600–1661) op als levende geschiedenis — de puriteinse predikant, hoogleraar en vanaf 1651 rector van het college — maar zijn naam wekt verrassend weinig direct herkenning onder hedendaagse medewerkers. De schrijver van het artikel zoekt hem op en ontdekt sporen van zijn nalatenschap, maar ook hoe zijn aanwezigheid vooral in boeken en een jaarlijkse prijs voortleeft.
Rutherford groeide op als boerenzoon in Nisbet. Een jeugdherinnering — als peuter uit een waterput gered door een onbekende — zou zijn beeldenrijkdom bepalen: water en overgangen worden steeds terugkerende beelden in zijn werk. Zijn prediking en brieven draaien rond lijden, verlies en de dood, niet als eindpunt maar als doorgangen die mensen dichter bij Christus brengen. Waar hij het sterven vaak als gevaarlijke rivier of als een donkere nacht schildert, ziet hij Christus’ dood en opstanding als zekere brug of stapstenen die gelovigen veilig doen oversteken naar het eeuwige leven. Die intense, soms bijna verliefde taal over het verlangen naar Jezus kenmerkt zijn pastorale stijl: eerlijk over eigen worstelingen, troostend richting anderen.
Rutherfords loopbaan kent periodes van succes en conflict. Na een veelbelovende start aan de universiteit van Edinburgh in 1626 volgt een plotselinge val uit de gratie; in Anwoth, een afgelegen dorp, vindt hij zijn roeping als predikant. In 1636 wordt hij verbannen naar Aberdeen vanwege een geschrift dat kritische noten bevatte over het kerkbeleid van koning Karel I. Tijdens die stilte blijft hij het pastoraat uitoefenen via brieven, onder meer naar intieme vrienden als Lady Kenmure, aan wie hij troost en geestelijke raad geeft. De Schotse opstand van 1638 en het National Covenant keren zijn lot: hij keert terug naar de academie en klimt op tot hoogleraarschap en later rectoraat.
In onze tijd leeft Rutherford voort in vertalingen en prijzen: recent verscheen onder de titel "De stem van mijn Liefste" een nieuwe Nederlandse editie van zijn pastorale brieven (vertaald door Ruth Pieterman), en jaarlijks wordt de Samuel Rutherford Prize toegekend voor uitmuntende scripties in theologie en aanverwante vakken. Zijn graf ligt bij de ruïne van St. Andrews Cathedral, een stille verbinding tussen zijn leven en de plek waar hij werkte en schreef.
Rutherfords aantrekkingskracht vandaag ligt in zijn vermogen lijden, hoop en verlangen religieus en menselijk te verbinden. Zijn insistente beeldspraak van bruggen, water en liefde biedt moderne lezers troost en een wegwijzer voor geloof in tijden van pijn — een zeventiende-eeuwse stem die nog steeds mensen uitnodigt om, door vuur en water, dichter bij hun Geloof te komen.