Wie was ds. T.J. Frelinghuysen? „Als het om de Waarheid ging, week hij voor niemand"

In dit artikel:

Spierwitte houten kerkjes en familie-erfenis verbinden Nederland en New Jersey: Harlingen Church in Belle Mead (Montgomery Township), gesticht in 1727, herinnert aan het vroege Nederlandse protestantse leven in de Raritan Valley. De kerk – vernoemd naar ds. J.M. van Harlingen, predikant van 1762–1795 – bewaart portretten, oude koopakten en de namenrij van voorgangers; naast de kerk ligt het Frelinghuysen-arboretum, ontstaan uit het landgoed Whippany Farm dat in 1891 door een telg van de familie werd aangelegd.

Centraal in de geschiedenis staat Theodorus Jacobus Frelinghuysen, een Nederlandse predikantszoon die in januari 1720 naar Amerika kwam nadat hij op verzoek van de classis Amsterdam een beroep aannam waarvan hij aanvankelijk dacht dat het in Nederland lag. In de Raritan Valley kreeg zijn aangedreven, separatisme-gerichte prediking — met nadruk op bekering, zelfonderzoek en terughoudend avondmaalsgebruik — veel gehoor maar ook heftige tegenstand. Zijn strenge levensopvatting en ascetische inslag zorgden voor frictie, maar volgens tijdgenoten leidde zijn vasthoudendheid tot talrijke bekeerlingen, waaronder eerder tegenstanders.

Frelinghuysen wordt door latere schrijvers gezien als een voorloper van de Grote Opwekking; de Engelse prediker George Whitefield noemde hem een baanbreker voor het revivalwerk in de koloniën. Zijn invloed reikte verder dan geestelijk: vijf zonen van Frelinghuysen werden eveneens predikant en zijn familielijn leverde later meerdere Amerikaanse politici, onder wie senator en minister Frederick Theodore Frelinghuysen (1817–1885) en in de twintigste eeuw leden van het Huis van Afgevaardigden uit dezelfde familie.

Het persoonlijke leven van de familie komt tot leven in anekdotes zoals die van Dina van den Bergh (1725–1807), vrouw van Johannes Frelinghuysen (zoon van Theodorus). Haar dagboekaantekeningen beschrijven een levensgevaarlijke passage naar Amerika waarbij zij tijdens een storm in een vastgebonden stoel zat; die stoel, de Eben-Haëzerstoel, bleef symbool van de ervaring. Het gezinsleven aan de parsonage omvatte ook figuren als Ukawsaw Gronniosaw, een tot slaaf gemaakte Nigeriaanse prins die als huisknecht diende, later vrijkwam en een autobiografie publiceerde.

Bouwhistorie en hedendaagse praktijk: de huidige kerk (vernieuwd in 1851) onderging meerdere verbouwingen, kreeg in de 20e eeuw een zaal en later een kelder voor catechisatie. De oude pastorie uit 1751, bekend als The Old Dutch Parsonage, is verplaatst naar Somerville. De gemeente behoort tot de Reformed Church in America (RCA); ds. Christopher D. Heitkamp is sinds 2017 predikant van Harlingen Church en scriba van de classis Delaware‑Raritan. Zondagse kerkgang telt 60–75 mensen en sinds de coronaperiode worden predikdiensten soms digitaal meegevolgd vanuit andere landen. Volgend jaar viert de gemeente drie eeuwen bestaan; een jubileumboek is er niet gepland, onder meer wegens personele druk.

Kortom: Harlingen Church is een levend monument van vroeg‑Amerikaanse Nederlandse religieuze migratie, met een nalatenschap die kerkelijk, sociaal en zelfs politiek doorwerkte in de Verenigde Staten.